Kijk ook eens bij de
vragen en reacties
of heeft u zelf een tip?

Schoorsteen op schoolplein


In Hilversum staat een schoorsteen op het schoolplein van basisschool De Avonturijn. Die schoorsteen hoorde bij de vroegere melkfabriek van Campina (Melkunie) aan de Larenseweg, die in 2005 is gesloten. Na een verbouwing huisvest ze nu behalve de school woningen en bedrijfsruimtes. Een mooi voorbeeld van behoud en hergebruik van het industrieel erfgoed van de zuivel.
 
Ontwerp van de verbouwde zuivelfabriek in Hilversum (dudokwonen.nl).  


242 op de kaart
Overal in Nederland staan ze nog: gebouwen van voormalige zuivelfabrieken, zuivelwinkels en kaaspakhuizen. De meesten zijn in hergebruik, een aantal staat leeg en voor sommigen dreigt de sloop. Op deze website staan er 242 letterlijk en figuurlijk op de kaart (zie de rubriek Verborgen erfgoed) Bezoekers kunnen snel nagaan of zich bij hen in de buurt zo’n historisch gebouw bevindt. Google maps/streetview brengt de meeste gebouwen in beeld. In de toelichtende tekst staan de data van de voormalige fabrieken en het huidige gebruik van de gebouwen.

De meeste in Friesland
Zoals het dé zuivelprovincie betaamt, zijn de meeste gebouwen bewaard gebleven in de provincie Friesland: 47, bijna 20 procent van het totaal. Opvallend is dat in Noord-Brabant nog veel voormalige boterfabriekjes overeind staan: 37.
Niet al deze gebouwen zijn even mooi en gaaf bewaard als die in Hilversum. Daar gaat het om een grote fabriek, die in 1954-1956 is gebouwd in opdracht van de Verenigde Gooise Melkbedrijven. Elders gaat het vaak om veel oudere gebouwen die in de loop der tijd zijn uitgebreid of aangepast.
Overigens staan in deze lijst ook gebouwen die nog in gebruik zijn; ze zijn dan onderdeel van een gemoderniseerde fabriek. Mooie voorbeelden zijn: Bedum (FrieslandCampina Domo), in 1921 gebouwd en Workum (FrieslandCampina), sinds 1900 in bedrijf.
 
Fabriek Bedum (Gr.)  in het verleden. FrieslandCampina Bedum, nieuwbouw in 2010


Kaaspakhuizen en melkwinkels
In de lijst zijn (voormalige) kaaspakhuizen opgenomen, zoals in Bodegraven, Alkmaar en Edam. En voormalige winkels en vestigingen van Haagse melkinrichtingen, waarvan er maar liefst vijf in Scheveningen staan. Twee fabrieken zijn de afgelopen jaren definitief van de sloop gered door ze in een museum op te nemen. Het bekendste is de Freia-fabriek uit Veenwouden die in 1991 in het Openluchtmuseum is heropgebouwd. In het Boerenbondsmuseum in Gemert (NB) staat een boterfabriek uit Boekel.
 
Bodegraven, kaaspakhuis uit 1905.  


Monumenten
Volgens een lijst van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed zijn er in Nederland niet meer dan 15 gebouwen van zuivelfabrieken of directeurswoningen met de beschermde status van rijksmonument. In de reeks Monumenten in Nederland, (www.zuivelgeschiedenis.nl/www.dbnl.org/tekst/sten009monu00_01) zijn er veel  meer als monument opgenomen. Hopelijk biedt die vermelding enige bescherming. Met de lijst op deze site zijn de meeste zuivelmonumenten in kaart gebracht. Laten we hopen dat ze er niet van af worden geveegd.

Reacties
Ongetwijfeld staan nog niet alle zuivelmonumenten op de kaart. We kregen al een reactie uit Heusden aan de Maas. Daarom houden wij ons aanbevolen voor tips en reacties via het contactformulier. Bij het samenstellen van de lijst is, naast de reeks Monumenten in Nederland, gebruik gemaakt van: de website www.zuivelgeschiedenis.nl/www.zuivelhistorienederland.nl; Piet Willemsens en Klaas de Wit, De bakermat van de Nederlandse zuivelindustrie; Jos Lankveld, Zuivelfabrieken kwamen en gingen; Bas Bierkens, Boter uit de Kempen.

Aad Vernooij (augustus 2013)